Artist in Residence-programma

Het Artist in Residence (AiR)-programma bouwt voort op eerder verkennend onderzoek van Waterwijs naar samenwerkingsverbanden tussen kunst en wetenschap in de watersector (Kunst/Wetenschap-Samenwerkingen voor Transformatieve Verandering in de Watersector),

Hieruit bleek dat dergelijke samenwerkingsverbanden transformatief leren bevorderen en helpen bij het aanpakken van complexe maatschappelijke uitdagingen.

Tijdens de presentatie werd iedereen uitgenodigd om de kunstwerken van dichtbij te bekijken en aan te raken.

De kunst van het samenwerken

In het eerdere onderzoek werd onderscheid gemaakt tussen instrumentele en synergetische vormen van samenwerking:

• bij instrumentele samenwerking wordt kunst in de eerste plaats ingezet als hulpmiddel ter ondersteuning van de wetenschap (bijvoorbeeld door onderzoek te communiceren of te faciliteren),
• bij synergetische samenwerking is er sprake van een wederzijdse interactie waarin kunst en wetenschap elkaar beïnvloeden en samen nieuwe perspectieven en manieren van weten genereren. De studie benadrukte ook dat de synergetische benadering bijzonder waardevol is voor het aanpakken van ‘wicked problems’, waarbij onzekerheid, waarden en menselijk gedrag een centrale rol spelen.

Op basis van deze inzichten is het AiR-programma bewust opgezet als een synergetische en geïntegreerde samenwerking tussen een kunstenaar en onderzoekers bij KWR. Het doel is te onderzoeken hoe een dergelijke samenwerking kan bijdragen aan nieuwe manieren van weten en werken binnen het wateronderzoek. Bijvoorbeeld door analytische, ervaringsgerichte en affectieve vormen van kennis te integreren, en door reflectie te stimuleren op onderliggende aannames en perspectieven.

Artist in Residence – synergetische samenwerking tussen kunst en wetenschap

We bevinden ons momenteel midden in een watertransitie en worden geconfronteerd met uitdagingen als waterschaarste, overstromingen en vervuiling. Om deze uitdagingen het hoofd te bieden, zijn ingrijpende veranderingen nodig: niet alleen op het gebied van technologieën en infrastructuur, maar ook in de manier waarop de samenleving water waardeert en hoe de watersector deze kwesties begrijpt en aanpakt.

Transformatieve verandering houdt niet alleen in dat er nieuwe kennis en oplossingen voor deze uitdagingen worden ontwikkeld, maar ook dat we opnieuw moeten nadenken over de manier waarop kennis zelf tot stand komt. Dit vraagt om nieuwe manieren van kijken, weten en leren. Voor een onderzoeksinstituut als KWR roept dit belangrijke vragen op over hoe we kennis genereren, valideren en delen, en wat er mogelijk over het hoofd wordt gezien. We kijken samen naar de waarden en relaties met water die hieruit naar voren komen, en naar de nieuwe betekenissen die we willen verkennen.

Het AiR-programma gaat op deze vragen in door ruimte te creëren voor reflectie op de epistemologische grenzen van onderzoekspraktijken. Door middel van nauwe samenwerking tussen een kunstenaar en onderzoekers wordt onderzocht hoe alternatieve perspectieven en manieren van kennisverwerving kunnen bijdragen aan het aanpakken van complexe wateruitdagingen.

AiR is opgezet als een procesgerichte samenwerking waarbij een kunstenaar nauw samenwerkt met een diverse groep KWR-onderzoekers uit verschillende disciplines en met uiteenlopende ervaringsniveaus. Samen houden zij zich bezig met doorlopende onderzoeksactiviteiten door middel van gesprekken, workshops en deelname aan vergaderingen en projecten.

De samenwerking is bewust open van karakter en evolueert in de loop van de tijd. In plaats van te streven naar vooraf vastgestelde oplossingen, richt ze zich op het creëren van ruimte voor reflectie, dialoog en experimenten. Hierdoor wordt het mogelijk om aannames ter discussie te stellen, alternatieve perspectieven te laten ontstaan en nieuwe manieren te ontwikkelen voor het aanpakken van watergerelateerde uitdagingen.

Het water in het vat komt uit de vijvers op het KWR-terrein. Het symboliseert hoe micro-organismen omgaan met het verstrijken van de tijd. Zij passen zich voortdurend aan veranderende omstandigheden aan.

Onderzoeker Elvio Amato doet onderzoek naar PFAS in water. Hij opent de ‘waterdruppelaar’, bovenin het kunstwerk. Mariko Hori interpreteerde hierin de chemische compositie PFAS – een ‘forever chemical’ – in de vorm van een transparante, onvergankelijke plastic ‘druppel’.

Toekomstige relaties tussen mens en water

Het project resulteert in een overzicht van de betekenissen van water in het heersende narratief, evenals in een reeks nieuw ontwikkelde verhalen die ruimte bieden voor andere relaties tussen mens en water.

Een vierde stap (interpretatie) werkt verder uit hoe deze verhalen samen een meerstemmig beeld van water vormen waarin verschillende perspectieven naast elkaar kunnen bestaan en elkaar aanvullen. Deze meerstemmigheid biedt ruimte om gangbare denkwijzen ter discussie te stellen en draagt bij aan een verkenning van meer rechtvaardige en toekomstbestendige relaties tussen mens en water.

Onderzoek naar transformatief leren

Tegelijkertijd vormt het AiR-programma zelf het onderwerp van wetenschappelijk onderzoek. Het project onderzoekt of en hoe deze vorm van samenwerking bijdraagt aan transformatief leren en gaat na hoe dergelijke processen in een onderzoekscontext kunnen worden bestudeerd.

Dit omvat het ontwikkelen en toepassen van benaderingen om te reflecteren op het samenwerkingsproces en dit te analyseren, bijvoorbeeld door het in kaart brengen van verschuivingen in perspectieven, aannames en werkwijzen.

De resultaten bestaan niet alleen uit tastbare output – zoals een kunstwerk, publicaties en presentaties – maar ook uit inzichten hoe samenwerkingen tussen kunst en wetenschap kunnen worden vormgegeven en ingezet als methode voor kennisproductie en systemische verandering in de watersector.

Mariko Hori – KWR’s eerste Artist in Residence

Na een open call werd Mariko Hori uit ruim honderd kandidaten geselecteerd als KWR’s eerste artist in residence.

Mariko is een Japans-Nederlandse beeldend kunstenaar wiens werk de grenzen verkent tussen natuur en kunstmatige systemen, aanwezigheid en afwezigheid, en verschillende manieren om de wereld waar te nemen en te begrijpen. Haar werk omvat installaties, voorstellingen en op onderzoek gebaseerde benaderingen, waarbij ze vaak werkt met materiële processen die zich in de loop van de tijd blijven ontwikkelen, zoals water, stof en roest. Ze is opgeleid als architect en voelt zich vooral aangetrokken tot ruimtelijke en atmosferische eigenschappen die zich niet duidelijk laten definiëren – subtiele aanwezigheden, gedeelde gevoeligheden en vormen van leegte die actief blijven. Via haar werk probeert ze zichtbaar te maken wat doorgaans over het hoofd wordt gezien, waarbij ze aandacht schenkt aan omstandigheden die bestaan voordat ze volledig tot uiting komen.

Binnen het kader van haar periode bij KWR ontvouwt de interesse van Hori in water zich zowel als een onderzoek naar water als substantie, als naar een manier om na te denken over de relationaliteit ervan. Ze benadert water als iets dat sporen draagt, lichamen met elkaar verbindt en de menselijke beleving overstijgt, en vestigt daarmee de aandacht op tijdsdimensies en krachten die grotendeels onzichtbaar blijven. In plaats van naar een oplossing te zoeken, verkeert haar werk in een toestand van ambiguïteit, waar observatie een vorm van zorg wordt en waar nieuwe gevoeligheden ten opzichte van water kunnen ontstaan, en de daarmee met de werelden die hiermee zijn verweven.

Binnen het AiR-programma is het niet de bedoeling dat Hori onderzoeksresultaten illustreert, maar dat ze samen met onderzoekers een wederzijds verkenningsproces aangaat. Door alternatieve perspectieven en manieren van waarnemen te introduceren, draagt haar werk ertoe bij dat aannames ter discussie worden gesteld, nieuwe onderzoekslijnen worden geopend en het begrip van watergerelateerde uitdagingen wordt verrijkt.

Het artwork Forever in different ways.