Data, AI en de digitale toekomst van de watersector

Vertragen in een tijdperk van versnelling

Het openingsverhaal van Farid Tabarki (StudioZeitgeist) zette de toon. Hij schetste de “hypernerveuze samenleving”: alles versnelt en dendert door. Juist in zo’n tijd wordt vertraging een strategische kwaliteit. Even afstand nemen. Reflectie. Anticipatie in plaats van reactief handelen. Een les in vertragen in een tijdperk van versnelling.  

Data als ruggengraat

Wat ons allemaal opviel tijdens de dag, was dat hoe sterk data inmiddels de ruggengraat van vrijwel alle oplossingen is. Of het nu ging om AI-toepassingen, sensoren, modellen, dashboards of digitale platforms: uiteindelijk draaide vrijwel elke presentatie om data. Veel organisaties presenteerden oplossingen die op het eerste gezicht verschillend lijken – van sensortechnologie en monitoring tot voorspellende modellen en digitale tweelingen – maar onder de motorkap hetzelfde fundament delen: het verzamelen, standaardiseren, delen en benutten van data.  

Ook op de beursvloer werd dat zichtbaar, merkteRené op. Veel bedrijven positioneren zich tegenwoordig als data-leverancier, dataplatform of datadienstverlener. Sensorbedrijven leveren niet alleen meetapparatuur maar complete datastromen. Softwarebedrijven bouwen platforms om data te ontsluiten, te analyseren en te visualiseren. En adviesbureaus ontwikkelen modellen die draaien op steeds grotere datasets. 

De kracht van gedeelde data

Ina woonde de sessie van Dick Konings, Guus Huuls (Waterschapshuis) en René Klint (Ministerie van VRO) bij. De waterschappen wonnen vorig jaar de allereerste Federatief Datastelsel Award, uitgereikt door het programma Realisatie IBDS – een erkenning voor tien jaar gedreven samenwerking aan datadelen. Het is een mooi voorbeeld van hoe het kan. Een gezamenlijk doel is essentieel. In dit geval: data uniform vindbaar, verwijsbaar en optelbaar maken, zodat gebiedsinformatie ontstaat. En ja, een overheid die een duidelijke opdracht geeft, helpt natuurlijk ook. Ina ziet dit als een voorbeeld bij het werken aan Digilab – onze eigen digitale kennisinfrastructuur als middel en vliegwiel voor onderzoek, innovatie en implementatie. De sessie leverde inspiratie op en inzicht: ‘heb geduld, dit is iets van lange adem’.  

Stefan en René hoorden Thijs van Loon en Tahir Balçik over het ‘openzetten van de datasluizen’. Rijkswaterstaat voert namelijk al veel metingen uit aan waterstanden, stromingen en waterkwaliteit en gaat deze de komende jaren steeds meer publiek beschikbaar maken via Waterdata. Door de data uniform op te slaan en gebruik te maken van de Aquo-standaard, kan de data gedeeld worden. Zo kunnen externe partijen deze gebruiken in andere platforms, zoals ANWB-waterkaarten die gebruik maken van de real-time waterhoogte. Waterkwaliteitsgegevens kunnen in de toekomst dan wellicht ook gekoppeld kunnen worden aan lozingsvergunningen.  

Van data, naar inzicht, en nog meer gegevens

Het werkveld waterkwaliteit trok de aandacht van Stefan, want daar is de zoektocht naar meer data al jarenlang een belangrijk thema. Evert Wielsma (N&S) en Marcel Kotte (RWS) presenteerden de zoektocht naar correlaties om hiermee ontbrekende gegevens te voorspellen. Gegevens over waterkwaliteit (stoffen) worden niet frequent gemeten maar kennen wel veel parameters, terwijl de gegevens over waterkwantiteit vaker worden gemeten. Onderzoek liet zien dat hydrofobe stoffen goed samenhangen met de waterhoogte, een aspect dat we zelf ook eerder zagen met werken aan zwevend stof. Met dit soort technieken kan je kan modelleren hoe de waterkwaliteit zich ontwikkelt op de momenten dat er geen metingen zijn.  

Hans Korving (Deltares) zocht niet naar de voorspellingen maar naar verklarende patronen in data over concentraties van pesticiden in Rijnland in relatie tot weersgegevens als neerslag en perioden van droogte.  

Rijkswaterstaat en het Ministerie van IenW lieten voorbeelden zien van metingen op zee (zeeschepen) als aan zoetwater (waterkwaliteit), en de kansen die quantumtechnologie biedt (quantum sensing). Als meer van dit type sensoren worden geplaatst, komt nog meer data beschikbaar. Hier ligt dan vast weer een link met statistiek of de echte AI – een combinatie met sensortechnologie die bij KWR-onderzoek ook aandacht krijgt.  

Datagedreven of gedreven door data?

Arvid noteerde “Datagedreven” als sleutelwoord van deze waterinfodag. Het overgrote merendeel van de sessies en stands presenteerde een toekomstbeeld waarin meer data en data-uitwisseling als vanzelf leidt tot meer controle en dus betere, snellere, nauwkeurigere beslissingen. Maar het gevoel dat bij Arvid bleef hangen is, dat gaat niet vanzelf.  

“Datagedreven” is een buzzwoord, maar het lijkt ook een doelstelling geworden. Maar wat is het doel? Waarom willen we dat? Om betekenisvol in te zetten op digitalisering moeten we deze vragen vaker en serieuzer gaan stellen.  

De oproep om te vertragen aan het begin van de dag, verstomde toch wat onder het enthousiasme en optimisme over een nieuwe, datagedreven watersector. Terwijl vertragen wil zeggen: de tijd nemen om veranderingen goed te laten landen en na te denken over ‘waarom’ en ‘waarnaartoe’. Dat betekent niet ‘lang laten duren’, maar zorgen dat iedereen meekomt, zorgen dat veranderingen de goede richting op bewegen, zorgen dat verschillende perspectieven gehoord en overwogen worden.  

Een mooi voorbeeld kwam van het Waterschap Zuiderzeeland, waar de doelstelling aantrekkelijk werk werd meegenomen in automatiseringsprojecten en veel aandacht werd besteed aan samenwerking tussen medewerkers met verschillende achtergronden.  

Niet alles is AI

Net zoals ‘datagedreven’, is AI een buzzwoord. AI werd vaak gelijkgesteld aan LLMs en soms leek het alsof er nu wordt verwacht dat die LLMs het antwoord zijn op élke vraag – terwijl sommige vragen met traditionele statistiek op te lossen zijn. Laten we kritisch blijven.  

Gelukkig woonden Ina en Arvid ook de sessie over AI-geletterdheid binnen de waterschappen bij, iets waar KWR ook met de drinkwatersector aandacht wil geven. We wachten op het rapport dat binnenkort met ons gedeeld wordt, en intussen noteren we inzichten uit deze sessie:  

• AI-geletterdheidisniet alleen training en beleid, maar ook gedrags- en mentaliteitsverandering, van: mag dit? Naar: hoe doen we dit verantwoord, met toegevoegde waarde? 
• AI-geletterdheidbegintbij data-geletterdheid en vraagt verantwoord omgaan met verschillende vormen van informatie. 
• Erzijnverschillende leerbehoeften per functie en per AI-toepassing. 
• Organisaties hebben baat bij laagdrempelige uitwisseling van tips entrics. Er is behoefte aan praktische kennis voor verantwoord gebruik.

Digitale autonomie

De sessie van Rozemarijn ter Horst (Het Waterschapshuis) en Nicole de Keizer (Unie van Waterschappen) ging over geopolitieke ontwikkelingen, toenemende afhankelijkheid van Big Tech, en het risico dat we de regie over onze digitale infrastructuur verliezen. Hun oproep was helder: digitale autonomie moeten we als hele watersector gezamenlijk oppakken. Digitale autonomie staat inmiddels in het regeerakkoord, in de Nederlandse Digitaliseringsstrategie én in de visie op digitale autonomie van het Rijk. De richting is duidelijk: grip op technologie, data en digitale processen; minder afhankelijkheid van buitenlandse leveranciers; versterking van Europese oplossingen; waardengedreven keuzes.  

Open waar het kan, beschermen waar het moet.

De oproep tot digitale autonomie sluit volgens Ina rechtstreeks aan bij onze eigen sectorvisie drinkwaterbedrijven, waarin een toekomstbestendige drinkwatervoorziening alleen mogelijk wordt met Europese onafhankelijkheid van cruciale technologie en data, sterke digitale veiligheid en een veerkrachtige infrastructuur die bestand is tegen verstoringen en geopolitieke risico’s. De visie vraagt expliciet om strategische keuzes, waardengedreven regie en het versterken van continuïteit en weerbaarheid – precies de kern van digitale autonomie.  

Als we digitale technologie zien als essentieel onderdeel van onze weerbaarheid, dan volgt bijna vanzelf dat de drinkwatersector moet aanhaken bij de bredere beweging richting digitale soevereiniteit. Rozemarijn zei het treffend: “Maak keuzes vanuit principes”, en onze conclusie is duidelijk: Digitale autonomie hoort thuis op elke strategische agenda.  

Ina voegt toe: “De urgentie neemt de laatste maanden alleen maar toe. In een podcast van Bureau Buitenland hoorde ik laatst (dit over waarom we afhankelijk zijn geworden van de Big Tech): “De afgelopen decennia hebben we het gemak laten winnen van strategisch denken.” Een zin die maar blijft hangen. Want willen we dat blijven doen?”  

Afsluiting: toekomstdenken als opdracht

Een van de laatste sessies van de dag ging over toekomstdenken. Marije Stronks zei: Mensen zijn van nature “hier en nu bijziend”. Misschien is dat zo. En tegelijk… in de academische wereld en in de drinkwatersector wordt wel degelijk onderzoek gedaan naar toekomstverkenningen. KWR werkt al enige tijd aan de besluitvorming onder diepe onzekerheid en diepe adaptatie. Het lijkt ons dan ook een mooi doel om volgend jaar een van onze collega’s hierover wat te laten vertellen op de Waterinfodag! Ook is de tijd rijp om ons onderzoek op gebied van AI en data-analyse te presenteren, en te laten zien wat de kracht van datadelen in combinatie met vakkennis is.  

Kortom, laten we de ontwikkelingen uit de drinkwatersector meer met deze partijen verbinden. En deze quote bleef hangen: “Nothing we do now can change the past. Everything we do now changes the future.”