Verdubbeling onderzoeksopdrachten naar drugsresten in het riool

Het onderzoek van KWR naar drugsresten in het watermilieu startte ruim 15 jaar geleden, toen de vraag bij drinkwaterbedrijven opdook of deze stoffen problemen veroorzaken voor de sector. “Mensen die illegale drugs gebruiken, plassen de resten hiervan uit”, vertelt Ter Laak. “Dit komt terecht in het rioolwater en vervolgens in het oppervlaktewater en op andere plekken. Het was onduidelijk of dit een bedreiging zou vormen voor de drinkwaterbronnen. Al snel bleek dat risico beperkt.”

Spiegel van de samenleving

Voor de drinkwatersector was het niet nodig dit onderzoek voort te zetten. Maar KWR bleef wel een belangrijke rol spelen in het Europese consortium dat rioolwateronderzoek gebruikt om drugsgebruik in kaart te brengen. De resultaten bieden een ‘spiegel van de samenleving’, met relevante informatie over de leefstijl en gezondheid van bewoners in een bepaald gebied. Ter Laak: “Intussen werken we voor allerlei gemeenten in ons land. Meestal gaat dit jaarlijks om vijf of zes gemeenten. Maar in het afgelopen jaar hebben we dit onderzoek uitgevoerd voor elf gemeenten en één waterschap. Als onafhankelijk onderzoeksinstituut heeft KWR een grote meerwaarde omdat we kunnen teruggrijpen op een jarenlange ervaring. Wij weten wat het betekent als je een bepaalde hoeveelheid van een bepaalde stof in het rioolwater aantreft. Bovendien zien we het verschil tussen illegale drugs die zijn geloosd of gebruikt. Daartussen wil je je niet vergissen.”

Boom met takken

Een andere kracht van KWR is de gedegen kennis van het watersysteem. Het rioolstelsel heeft voor de onderzoekers geen geheimen, zodat zij gemeenten desgewenst kunnen helpen om naar drugsresten te onderzoeken in bepaalde delen van een stad of gebied. Ze zoeken samen met rioleringsdeskundigen van gemeenten en waterschappen precies uit welke delen van het vertakte rioolstelsel moeten worden geïsoleerd om de gewenste data te krijgen. Ter Laak legt het uit met een passende vergelijking. “Een rioolwaterzuiveringsinstallatie kun je zien als de stam van een boom. Met allemaal vertakkingen en blaadjes aan de takken. De blaadjes, dat zijn de huizen in een wijk of stad die op het rioolstelsel zijn aangesloten. Op het moment dat je niet aan de stam van de boom wilt meten, maar bij een bepaalde tak, dan moet je weten hoe je daar kunt komen. Dat is best complex, want het rioolstelsel volgt niet de grenzen van een stad. Er is soms wat kunst en vliegwerk nodig om bemonsteringsapparatuur op een strategische locatie te plaatsen. We werken hierin heel nauw samen met gemeenten, waterschappen en waterschapslaboratoria.”

Kwetsbare wijken

Een oorzaak voor de toename in complexiteit van de rioolwaterbemonsteringen schrijft Ter Laak toe aan de beleidsmatige aanleiding voor deze opdrachten. “Illegale praktijken zoals het dealen van drugs, nemen toe. Daarom willen gemeenten weten hoe het zit met drugsgebruik in – bijvoorbeeld – kwetsbare wijken waar deze activiteiten plaatsvinden. Met onze data hebben we vaak vermoedens van samenhang tussen die twee ontkracht. Op plekken waar men vermoedt dat veel drugshandel plaatsvindt, hoef je niet per se in het rioolwater veel drugsresten terug te vinden.”

Gevoelige informatie

Ter Laak onderstreept de vertrouwelijkheid van zijn onderzoek. Het gaat om gevoelige informatie. Voor gemeenten is het heel belangrijk om de resultaten uit het rioolwateronderzoek zorgvuldig te communiceren. Om vragen goed te kunnen beantwoorden, presenteert de onderzoeker zijn resultaten vaak bij de betreffende gemeente. “Tijdens die bijeenkomsten is via de gemeenten ook soms het Trimbos-instituut aangehaakt”, vertelt hij. “Onze metingen van gebruik en de kennis van de gebruiker komen zo bij elkaar. Dat geeft betekenis aan de data, wat heel waardevol is voor de bestuurders.”

Patronen van drugsgebruik

Uit de veelheid aan data uit het rioolwateronderzoek naar drugsgebruik, komt een aantal patronen naar voren. Het onderzoek richt zich op een breed palet aan illegale verdovende middelen, variërend van cocaïne tot cannabis en van MDMA (XTC) tot methamfetamine (crystal meth). Afgelopen jaar is ook op verzoek van twee gemeenten het alcoholgebruik gemeten, afgeleid van het stofwisselingsproduct ethylsulfaat. “In steden ligt het drugsgebruik vaak relatief hoger dan in de periferie”, zegt Ter Laak. “En het gebruik in grote tot middelgrote steden is door het hele land redelijk vergelijkbaar. Cocaïne en cannabisproducten vormen het leeuwendeel van de consumptie. Daarna volgen amfetamine (speed), ketamine of MDMA. Sommige drugs, zoals MDMA, vertonen een weekpatroon, met een piek in het weekend. De resultaten van alcoholgebruik hebben we nog niet binnen, maar in het verleden zijn voor alcohol soortgelijke patronen waargenomen.”

Toekomstverwachting

Gevraagd naar de toekomst van dit onderzoek naar ‘de spiegel van de samenleving’, verwacht Ter Laak dat de ingezette trend van intensivering en complexiteit van de metingen zich voortzet. “Drugsgebruik is een toenemend maatschappelijk probleem. Bestuurders en de gezondheidszorg willen meer inzicht en houvast. Door expertises en gegevens te combineren kunnen we meer van de data leren, zodat we meer generieke uitspraken kunnen doen over patronen van drugsgebruik die we in ons land zien opduiken. En ik hoop dat de nationale overheid sturing aan de metingen gaat geven, zodat we gefragmenteerde kennis van gemeenten beter kunnen samenbrengen voor een landelijk overzicht. Als KWR hebben we de ambitie om voorop te lopen in innovatie en kwaliteitsbewaking, dat geldt ook voor dit type onderzoek. Net als we voor de drinkwaterbedrijven samenwerken met de drinkwaterlaboratoria, zien we deze rol ook in dit rioolwateronderzoek voor ons weggelegd.”

Europees ringonderzoek

Als enige organisatie in Nederland is KWR lid van het Europese SCORE-netwerk (Sewage analysis core group Europe), dat elk jaar een ringonderzoek organiseert, in opdracht van het Drugsagentschap van de Europese Unie. Met deze deelname en een hoge score in de toetsing, voldoet KWR aan een internationale validatie voor het rioolwateronderzoek naar drugsgebruik.

Wil je op de hoogte blijven van de resultaten het rioolwateronderzoek naar drugsgebruik in Europa? Houd dan onze nieuwspagina in de gaten. In maart worden de nieuwe Europese resultaten verwacht.