Kunst en wetenschap werken samen: nieuwe blik op de watertransitie

Toen KWR in 2025 een open call uitschreef voor de positie van een Artist in residence, aarzelde kunstenares Mariko Hori geen moment om hierop te reageren. Geboren aan de kust van Japan ontwikkelde Mariko Hori een nauwe band met water. Ze is gek op zwemmen en drinkt graag kraanwater. “De Japanse cultuur is sterk verbonden met water”, vertelt ze. “We hebben warmwaterbronnen met zijdezacht water; een weldaad voor je huid.” Zij was al bekend met KWR, waar ze een bezoek had gebracht vanuit haar eerdere Artist in residence-positie bij de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht (HKU). “Ik ben al op vele plekken Artist in residence geweest”, vertelt ze. “Normaal wordt zo’n plek aangeboden door instituten die zijn gerelateerd aan kunst, zoals musea. Als kunstenaar krijg je bijvoorbeeld toegang tot materialen en accommodatie. Het is een manier om in een andere omgeving nieuwe perspectieven te ontdekken voor je werk. Ik had al eerder kennisgemaakt met de interactie tussen kunst en wetenschap, maar deze Artist in residence bij KWR was een unieke ervaring. Ik werd ondergedompeld in het hele instituut, net alsof ik er werkte. Ik lunchte met de onderzoekers, reisde met hen mee in het woon-werkverkeer, nam deel aan vergaderingen, sprak met iedereen die ik wilde. Vooraf dacht ik dat het best lastig zou zijn om met wetenschappers te communiceren, maar dat was totaal niet het geval. Wat mij het meest opviel aan de mensen van KWR was hun openheid van geest. Iedereen was vriendelijk en nieuwsgierig naar mij en mijn ideeën.” 

Directeur Marielle van der Zouwen onthult het kunstwerk Forever in different ways  samen met Mariko Hori door het verwijderen van een losse doek. De samenwerking met de kunstenares heeft gezorgd voor een groter gevoel van community bij KWR.

Kunstenares Mariko Hori en KWR-directeur Marielle van der Zouwen. Het kunstwerk is aangekocht door KWR en is in de hal van het KWR-gebouw te bezichtigen.

Andere manieren van kijken

Projectcoördinator Katja Barendse licht toe hoe het idee voor het AiR (Arist in Residence) project rond de samenwerking met een kunstenaar bij KWR wortel schoot. Tijdens een eerder verkennend onderzoek binnen Waterwijs – het collectieve onderzoeksprogramma van de drinkwaterbedrijven – onderzocht ze wat er gebeurt wanneer kunst en wetenschap elkaar ontmoeten in de context van de watersector. “De watersector staat voor veel transitieopgaven”, zegt Barendse. “En het inzicht groeit dat je die niet vanuit bestaande denkkaders kunt benaderen. Het gaat om vragen zoals: welke paradigma’s liggen onder ons handelen? Hoe kijken we naar kennis? En hoe verhouden wij ons tot water?” 

Artist in residence

In het vooronderzoek heeft KWR gekeken naar wat er eigenlijk gebeurt als je kunst en wetenschap samenbrengt. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen vormen van samenwerking waarin kunst wordt ingezet om een boodschap over te brengen, en vormen waarin die instrumentele verhouding juist wordt losgelaten. 

“In de eerste vorm wordt kunst gebruikt om iets uit te dragen”, vertelt Barendse. “Dat is wat meestal gebeurt. Maar wij waren juist op zoek naar een situatie waarin kunstenaar en wetenschapper vanuit een gelijkwaardige positie samenwerken, zonder dat de uitkomst vooraf vastligt.” Zo ontstond het idee om te werken met een Artist in residence. “Niet om direct tot oplossingen te komen, maar om ruimte te maken voor andere manieren van denken en kijken. Kunstenaars opereren vanuit een ander vertrekpunt dan wetenschappers en kunnen helpen om vanzelfsprekendheden te bevragen en ons denken op te rekken.”  

De grote respons op de open call en de samenwerking met kunstenaar Mariko Hori bevestigden volgens Barendse dat er behoefte is aan dergelijke ontmoetingen. “Hoewel de analyse van dit project nog gaande is, wordt duidelijk dat deze vorm van samenwerking vooral iets opent: ruimte voor meerstemmigheid, voor twijfel en voor het verkennen van perspectieven die binnen gangbare onderzoekspraktijken minder snel aan bod komen. De impact laat zich daarbij niet eenvoudig meten of eenduidig vaststellen. Eerder gaat het om subtiele verschuivingen: onderzoekers die opnieuw in contact komen met hun motivatie of fascinatie voor het onderzoek dat zij doen, die anders naar hun werk gaan kijken, of die ruimte ervaren om vragen te stellen die eerder buiten beeld bleven. Het zijn juist deze verschuivingen die maken dat het onderzoek zelf verandert – niet per se door betere antwoorden, maar door andere vragen.” 

Het kunstwerk Forever in different ways.

Onderzoeker Elvio Amato doet onderzoek naar PFAS in water. Hij opent de waterdruppelaar bovenaan het kunstwerk.

Mariko Hori vertaalde de stof PFAS, een ‘forever chemical’ in het kunstwerk als een doorzichtige, niet vergankelijke kunststof druppel.

Het water in het vat komt uit de vijvers van het KWR-terrein. Het symboliseert hoe micro-organismen met de eeuwigheid omgaan. Ze passen zich steeds aan aan veranderende omstandigheden.

Veerkracht en diepe adaptatie

Een van de onderzoekers die een nauwe samenwerking met Hori aanging, is Peter van Thienen. Als hydroinformaticus houdt hij zich onder meer bezig met veerkracht en diepe adaptatie. “In dit werkveld gaat het over de manier waarop wij als watersector omgaan met grootschalige en langdurige veranderingen in de maatschappij en omgeving”, legt hij uit. “Zelf noem ik altijd het voorbeeld van de grote zeestroming in de Atlantische Oceaan die ervoor zorgt dat we hier in Nederland een gematigd klimaat hebben. Wanneer die zeestroming zich als gevolg van de door de mens veroorzaakte klimaatverandering afzwakt of zelfs stopt, is het denkbaar dat ons toekomstige klimaat in Noordwest-Europa niet warm, maar juist heel koud is. Daar bereiden we ons absoluut niet op voor. Er zijn meer van dit soort discontinue veranderingen voor te stellen. Bij KWR werken we aan de vraag hoe de watersector zich hiertoe moet verhouden en hoe deze zich hierop moet voorbereiden.” Zulke vragen zijn behoorlijk abstract en lastig te beantwoorden. Van Thienen heeft gemerkt hoe de aanpak van Hori hier een ander perspectief kan inbrengen. Voor een workshop ontwikkelde de kunstenares onder meer een werkvorm die deelnemers hielp om zich in te leven in situaties, ver buiten hun belevingswereld. “Als wij als onderzoekers dit zouden doen, kom je uit op een vel papier met rechte lijnen en primaire kleuren. Mariko werkte met mooi papier, met plakkertjes in allerlei materialen. En zij durfde mensen zich te laten voorstellen hoe een ecosysteem of het water zich onder bepaalde omstandigheden zou voelen. Dat werkte hartstikke goed. Mensen liepen met een brede glimlach op hun gezicht rond en ik hoorde heel interessante discussies.” 

Drie kunstwerken

De gesprekken die Hori voerde met Van Thienen en zijn collega’s, hebben geresulteerd in drie kunstwerken. De kunstwerken Forever in different ways en Archiving the unknown zijn al te bezichtigen in de hal van KWR. 

• Forever in different ways 

“Deze installatie gaat over de toekomst, waarin we ons moeten voorbereiden op allerlei onzekere factoren in het watersysteem. Het sleutelconcept is ‘forever’, wat voortkomt uit wat ik bij KWR heb geleerd over diepe onzekerheid (Peter van Thienen), micro-organismen (Maria Lousada Ferreira) en PFAS (Elvio Amato). Bij diepe onzekerheid willen we als mens toch altijd grip blijven houden op ons leven, op economische groei, op onze jeugdigheid. Als je kijkt hoe micro-organismen met de eeuwigheid omgaan, is dat veel natuurlijker. Ze passen zich steeds aan veranderende omstandigheden aan. En PFAS wordt aangeduid als een ‘forever chemical’ waar we nooit meer vanaf komen. Met dit kunstwerk leg ik de toeschouwer de vraag voor: wat betekent ‘voor altijd’ eigenlijk voor jou?” Lees meer over het kunstwerk op: forever in different ways – Mariko HORI. 

• Something defined by the world around and within it 

“Voor dit kunstwerk vroeg ik onderzoekers van KWR om een definitie van water te geven, zonder dit woord te gebruiken. Van alle ruim 50 bijdragen heb ik een ‘boek’ gemaakt, in de vorm van water. Op de eerste pagina’s zie je heel eenvoudige omschrijvingen. Maar hoe dieper je gaat, hoe hoger de informatiedichtheid. Dan wordt het meer zoiets als sediment. Ook is het boek lastig te lezen, omdat de pagina’s transparant zijn. Dit weerspiegelt mijn kijk op de wetenschap. Zodra ergens een definitie van bestaat, vind je altijd weer iets nieuws. Net als water, glipt de zekerheid tussen je vingers door. Je zult er nooit volledig grip op krijgen.” Hier ook link  

• Archiving the unknown 

“Dit kunstwerk maakt onderdeel uit van een project waarmee ik startte tijdens mijn Artist in residence-periode bij de HKU. Ik maak handgeschept papier, waarbij ik allerlei watertypen gebruik, zoals uit de kraan, een rivier of uit zee. Dit keer gebruikte ik water uit de vijver bij KWR. Daarmee ving ik allerlei deeltjes en eventuele verontreinigingen in dat water. Het papier is opgeslagen in de vriezer bij KWR, als een archief van de huidige tijd. In de toekomst kan het misschien met technieken die er nu nog niet zijn worden onderzocht, om de waterkwaliteit tussen nu en straks te vergelijken.” 

Something defined by the world around and within it. Voor dit kunstwerk verzamelde de kunstenares meer dan 50 definities van water — zonder het woord te gebruiken. Het transparante, water‑vormige boek laat zien hoe kennis zich verdiept en hoe zekerheid, net als water, altijd blijft ontglippen.

Archiving the unknown. Hori gebruikte water uit de vijver bij KWR om dit papier te maken. Zij ving deeltjes en eventuele verontreinigingen op uit dat water. Het papier is opgeslagen in de vriezer bij KWR, als een archief van de huidige tijd. In de toekomst kan het met technieken die er nu nog niet zijn worden onderzocht, om de waterkwaliteit tussen nu en straks te vergelijken.

Mariko Hori toont het het papier dat ze heeft gemaakt met water uit de vijvers op het KWR-terrein. De bevroren versie Archiving the unknown is opgeslagen in een vriezer bij KWR, als een archief van de huidige tijd.

Nieuwe kijk op de wetenschap

De vraag hoe haar werk bijdraagt aan wetenschap voor de watersector, vindt Hori lastig om te beantwoorden. “De wetenschap probeert heldere verklaringen te vinden en in woorden te vangen. Maar in deze wereld lukt dat niet altijd. In die gevallen kan kunst een uitkomst bieden.” Om uit te leggen wat ze bedoelt, gebruikt Hori het begrip ambiguïteit: iets wat niet valt te verklaren of uit te leggen. Dat onderzoekers zoals Peter van Thienen zich in het verlengde hiervan bezighouden met het concept van diepe onzekerheid, vindt ze ongelooflijk interessant. “Onderzoekers die aan zulke vraagstukken werken, zouden baat kunnen hebben bij kunst”, denkt ze. “Want kunst geeft de ruimte ergens mee om te gaan waarvoor niet meteen een antwoord bestaat. Diepe onzekerheid heeft mijn kijk op de wetenschap voor altijd veranderd. Het is nu een van de hoofdonderwerpen waaraan ik mij de komende jaren – of misschien wel de rest van mijn leven – wil wijden.  
Uit de gesprekken met KWR-onderzoekers heb ik geleerd hoe belangrijk het is om te zien dat alles met elkaar is verbonden: water is het ene moment een traan en het andere moment een kolkende rivier. Zodra je ergens een naam aan geeft, maak je het los van de betekenis van het woord. In werkelijkheid zijn alle substanties in relatie tot elkaar constant in beweging. Met het oog op de transities waar de watersector voor staat, is het goed om vanuit dit perspectief te denken. Een transitie is altijd een bepaald moment, en dit verschuift continu. Ik denk dat de watersector een holistische blik nodig heeft, en KWR past die al toe.” 

Wat de watersector van kunst kan leren

De vrijheid die kunst biedt om wetenschappelijke kaders te verbreden, zou volgens Van Thienen bijvoorbeeld kunnen helpen in het verder durven denken en inspiratiestappen te zetten. Ook benoemt Van Thienen een misschien wat onverwacht aspect dat uit de samenwerking met Hori voor hem naar voren kwam. “Soms zag ik Mariko door ons gebouw heenlopen en ergens gaan zitten om na te denken. Dat is een heel andere manier van werken dan bij onze onderzoekers. Wij gaan altijd maar door. Van de ene naar de andere vergadering, nog even de mail checken, een rapport schrijven… Dit wil niet zeggen dat wij meer presteren dan Mariko; zij neemt de tijd voor reflectie, voor even stilstaan. Ik denk dat dit een belangrijke les is voor de watersector: er is meer dan efficiëntie, doelgerichtheid en productiviteit. Behalve het sturen op automatiseren en het in toenemende mate inzetten van AI, zoals nu gebeurt, zouden we in de hele keten reflectie en andere waarden ook moeten meewegen.” 

Mariko Hori en de betrokken onderzoekers: onderzoeker afvalwaterzuivering Maria Lousada Ferreira, onderzoeker chemische waterkwaliteit Elvio Almata, hydroinformaticus Peter van Thienen en projectleider Katja Barendse.

Tijdens de presentatie mocht iedereen het kunstwerk van dichtbij bekijken en aanraken.