Na de Lee Kuan Yew Water Prize: Gertjan Medema versnelt ontwikkeling rioolwatersurveillance

Toen Medema twee jaar geleden de geldprijs van S$ 300.000 (ruim 200.000 euro) en gouden medaille in ontvangst nam, was de coronapandemie net achter de rug. De onderzoeker kreeg de onderscheiding toegewezen vanwege zijn baanbrekende SARS-CoV-2 rioolwateronderzoek dat de basis legde voor een wereldwijde volksgezondheidssurveillance.

Wereldwijde meetinfrastructuur

“Bij de uitbraak van de pandemie sprong iedereen er bovenop”, herinnert Medema zich. “Het werd vrij snel duidelijk onder welke voorwaarden het rioolwater kon worden gebruikt om het coronavirus op te sporen en te zien hoe dit onder de bevolking rondwaart. Zo kwam een wereldwijde meetinfrastructuur voor het virus tot stand waar 70 landen aan deelnamen. Daarmee heb je natuurlijk iets heel waardevols in handen, en ontstaat vanzelf de vraag: wat kunnen we hier nog meer mee doen?”

Versnipperde kennis samenbrengen

Medema constateerde dat voor andere infectieziekten die mogelijk via het riool kunnen worden opgespoord, de kennisontwikkeling vrij versnipperd verloopt. “In het ene land komt de mazelen langs, in het andere het zikavirus. Er is geen gezamenlijke kennisontwikkeling rond de rioolwaterepidemiologie voor virusdetectie in afvalwater, zoals dit destijds wel voor het coronavirus gebeurde.” Aangezien KWR als Collaborating Centre on Water Quality and Health nauwe banden heeft met de WHO, werd besloten om een deel van de Lee Kuan Yew Water Prize te investeren in het samenstellen van richtlijnen voor rioolwatersurveillance voor infectieziekten die hiervoor in aanmerking komen.

Breed spectrum van infectieziekten

Hoeveel infectieziekten inmiddels via het riool kunnen worden opgespoord, kan Medema niet precies zeggen. Maar het is wel een enorm breed spectrum. “Het gaat niet alleen om luchtweginfecties, zoals corona, influenza en het RS-virus. Maar ook om darminfecties zoals het norovirus, adenovirussen en enterovirussen. Zelfs een huidaandoening zoals scabiës of schurft is aantoonbaar in rioolwater. Net zoals mazelen, cholera en tyfus. En ook het zikavirus, dat via muggen wordt verspreid.”

Meerwaarde aantonen

Aan de hand van een voorbeeld licht Medema toe hoe belangrijk het is om richtlijnen samen te stellen voor alle mogelijke infectieziekten die in aanmerking komen voor rioolwatersurveillance. “Bij de mazelen zeggen artsen al snel: je kunt die ziekte heel duidelijk bij mensen zien, waarom zou je in het riool gaan kijken? Toch blijkt bijvoorbeeld in Zuid-Afrika een deel van de bevolking onder de radar te blijven. Als je in een sloppenwijk woont, ga je niet naar een arts. Kijk je in zo’n geval ook naar het riool, dan worden de signalen wel opgepikt. Het gaat erom dat we met de richtlijnen de meerwaarde van rioolwatersurveillance voor de gezondheidsinstanties aantonen. Dat dit een plek verdient in het hele spectrum. De klassieke klinische surveillance brengt het risico van ‘stille transmissie’ met zich mee: het verschijnsel dat een ziekte zich onder de bevolking verspreidt, zonder dat je dit merkt. Met het riool heb je een objectief meetsysteem in handen. Daar willen we de volksgezondheid mee helpen.”

Workshop: stappen zetten richting implementatie

Tijdens de SIWW van dit jaar keert Medema terug naar Singapore om de inspanningen van de afgelopen tijd te delen met de wereldwijde waterpraktijk. En om te laten zien dat met rioolwatersurveillance veel meer mogelijk is dan het meten van SARS-CoV-2. Tijdens een workshop, die hij samen met de WHO geeft, passeren de richtlijnen voor rioolwatersurveillance die sinds 2024 voor verschillende infectieziekten zijn opgesteld de revue. En dit aantal neemt nog steeds toe. “De richtlijnen bevatten de huidige kennis over de best practices, de sterke en zwakke punten en waarop je moet letten. Zo moet je bijvoorbeeld wel weten hoe je in het riool het echte virus en het vaccin van elkaar kunt onderscheiden. De workshop is bedoeld om concrete voorbeelden uit de praktijk te laten zien. Zo geeft Singapore een presentatie over de rol van rioolwatersurveillance tijdens de uitbraak van het zikavirus. Voor het eerst delen we de volksgezondheidswaarden van deze technologie op zo’n grote schaal. En ik hoop dat we hiermee stappen kunnen maken richting implementatie.” Behalve de workshop noemt Medema ook de lancering van de nieuwste editie van de WHO-Guidelines for drinking-water quality als een belangrijk hoogtepunt tijdens het SIWW-congres.

Waarschuwingssysteem

Wat betreft de toekomst ziet Medema graag dat het riool ook kan gaan werken als een waarschuwingssysteem dat helpt een volgende pandemie te voorkomen. “Overal ter wereld komen brandhaarden van infectieziekten voor”, zegt hij. “Als je terugkijkt naar 2020, wisten we destijds met SARS-CoV-2 niet waar we naar moesten kijken. Net alsof je zoekt naar een speld in de hooiberg, waarvan je niet weet hoe die speld eruitziet. Hoe waardevol zou het zijn als je kunt zien wanneer een virus onze kant op komt? Als je die kennis kunt aftappen van internationale transportsystemen van mensen, en ook dieren? Samen met het Erasmus MC kijken we naar de mogelijkheid om signalen in het riool op te pikken voordat de symptomen van een infectieziekte zichtbaar worden. Daarmee hopen we de contouren van een aankomende virusuitbraak vroegtijdig te leren kennen.”

Zelfde vakgebied opnieuw in de prijzen

Het doet Medema goed om te zien dat dit jaar tijdens de SIWW opnieuw zijn vakgebied in de prijzen valt. De Amerikaanse onderzoeker Joan Rose, tevens KWR Honorary Fellow sinds 2016, ontvangt de Lee Kuan Yew Water Prize 2026 voor haar grensverleggende werk aan de ontwikkeling van kwantitatieve microbiële risicobeoordeling (QMRA). Medema kent Rose al 35 jaar en roemt haar inspirerende pionierswerk in het onderzoek naar microbiologie, waterkwaliteit en gezondheid en haar grote maatschappelijke betrokkenheid. “De manier waarop we in Nederland naar de veiligheid van drinkwater kijken, is mede geïnspireerd op het werk van Joan Rose”, zegt Medema. “Deze ontwikkeling heeft onder meer geleid tot de Analyse Microbiologische Veiligheid Drinkwater, die is opgenomen in de Drinkwaterwet. Met haar gepassioneerde aanpak is zij een voorbeeld voor de nieuwe generatie.”