TUD-hoogleraar Water en Gezondheid Gertjan Medema in oratie:
Toepassing van kennis is onze maatschappelijke opdracht

“Met kwantitatieve microbiologische risicoanalyse hebben we een instrumentarium in handen om de veiligheid van watersystemen te beoordelen en die veiligheid te verbeteren. Robuust ontwerp en beheer van watersystemen met meerdere barrières kunnen de verspreiding van ziekteverwekkers voorkomen.” Dat stelt prof.dr. Gertjan Medema, Chief Science Officer bij KWR Watercycle Research Institute, tijdens zijn oratie bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Water & Gezondheid aan de TU Delft.

“Watercyclus en waterziektes liggen dicht tegen elkaar aan”, zegt Medema. “Een kleine ontsporing in de watercyclus en je hebt waterziektes. Vroeger kenden we uitbraken van cholera en tyfus, dysenterie, trachoom en malaria (zie kader 1). Door de invoering van openbare drinkwatervoorziening, sanitatie en andere gezondheidsbeschermingsmaatregelen, hebben we die ziekteverwekkers Nederland uit gewerkt. Maar nieuwe ziekteverwekkers, die zich via water kunnen verspreiden, hebben zich telkens opnieuw aangediend. Cryptosporidium, Legionella, Norovirus, SARS, vogelgriep, antibioticum-resistente bacteriën; we lozen ze in grote hoeveelheden via rioolwater, creëren nieuwe (water)systemen waarin ze gedijen, we helpen ze een handje met snelle verspreiding over de wereld en we gebruiken zoveel antibiotica dat we hun resistentie helpen opbouwen. In onze drukbevolkte samenleving zijn ze altijd om ons heen, wachtend op een kans om toe te slaan. Als we even het schild laten zakken, pakken ze hun kans. Dat blijkt uit een lange rij van uitbraken, ook nu nog in onze moderne samenleving. Een spannende wapenwedloop tussen wateringenieur en ziekteverwekkers, om verspreiding van ziektes via water te voorkomen.”

Moleculaire genetica
“De waterketen wordt steeds meer de watercyclus. Afvalwater wordt grondstof voor water, nutriënten en energie. En terecht. Maar we moeten zorgen dat de cyclus voor de ziekteverwekkers niet gesloten wordt. De vraag hoe ziekteverwekkers zich kunnen verspreiden via de watercyclus en welke barrières effectief zijn in het stoppen van deze verspreiding, vormt de kern van mijn vakgebied Water & Gezondheid. We bouwen mee aan een gezonde watercyclus. Met de nieuwste moleculair genetische methoden kunnen we virussen, bacteriën en parasieten in het milieu traceren, zien waar ze gedijen en langs welke routes ze zich kunnen verspreiden. We kijken naar nieuwe technologie om ze te verwijderen of te inactiveren. We kijken ook naar conventionele zuiveringstechnologie en naar kleinschalige technologie voor decentrale drinkwatervoorziening en sanitatie (zie kader 2). Het is onze professionele en maatschappelijke opdracht om de kennis die beschikbaar is zo goed mogelijk in de praktijk toe te passen”. 

Kader 1: Historisch perspectief
Medema schetste de historie van water en gezondheid, beginnend in 1681. Toen nam Anthoni van Leeuwenhoek waarschijnlijk als eerste micro-organismen waar via zijn microscoop, in zijn eigen feces. Hij legde toen nog niet het verband tussen die ‘kleine dierkens’ en zijn eigen diarree. Lezers van het British Medical Journal kozen in 2007 de invoering van drinkwatervoorziening en sanitatie (de ‘sanitaire revolutie’) tot de grootste medische vooruitgang sinds 1840, boven vaccinatie en antibiotica. 

“De strijd tegen infectieziekten in de 20e eeuw leek zo voortvarend te gaan dat de gedachte ontstond dat infectieziekten overwonnen zouden worden. Hygiëne, sanitatie en ziektebestrijdingsprogramma’s werden ingevoerd. Velen van u zullen nog een pokkenprik hebben gekregen. In 1957 werd het Rijksvaccinatieprogramma ingevoerd: ik ben in mijn jeugd ingeënt tegen difterie, kinkhoest, tetanus en polio, mijn kinderen bovendien tegen bof, mazelen en rode hond en Haemophilus, de jongste ook nog tegen meningococcen C en mijn jongste dochters nu ook tegen humaan papilloma virus. Deze preventie van ziektes door vaccinatie kost relatief weinig en is zeer effectief. De kinderziektes waartegen we ingeënt worden, zijn goeddeels uit Nederland verdwenen. Echter ‘uit het oog, uit het hart’; de vaccinatie is zo succesvol dat we de kinderziektes vergeten en de noodzaak voor vaccinatie vergeten. Sterker nog, de perceptie over vaccinatie verschuift - onterecht - van heilzaam naar risicovol.” 

Kader 2: Individuele waterzuivering en opslag
Kindersterfte en de rol van infectieziekten en water is voor Nederland geschiedenis. Maar nog steeds leven één miljard mensen zonder goede drinkwatervoorziening en sanitatie en sterven er daarom jaarlijks twee miljoen kinderen. Nederlandse waterbedrijven helpen het watervoorzieningenniveau in ontwikkelingslanden te verbeteren, maar de sterfte treedt vooral op in peri-urbane en rurale gebieden, waar geen centrale watervoorzieningen zijn. 

Veel ziektegevallen zijn te voorkomen door water op het niveau van individuele huishoudens op een goede manier te behandelen en op te slaan. In het WHO-programma Household water treatment and storage wordt o.a. gebruik gemaakt van keramische potten voor filtratie en opslag van drinkwater in huishoudens. De potten worden lokaal gemaakt met lokale middelen en mensen. Het blijkt de meest effectieve interventiemaatregel voor het terugdringen van ziekte en sterfte. Een voorbeeld van hoe onderzoek kan helpen de watergerelateerde kindersterfte terug te dringen.

Meer info
KWR Watercycle Research Institute
Hans Ruijgers, Senior Communicatieadviseur
M. 06 - 218 228 12
E hans.ruijgers@kwrwater.nl.